We hebben het allemaal gezongen. Het is 25 december en het refrein “fum, fum, fum” komt vanzelf. Al tientallen jaren is het collectieve mentale beeld hetzelfde: een rokende schoorsteen(fum, in het Catalaans) op een koude winternacht. De populaire etymologie heeft ons echter voor de gek gehouden. Er is geen rook of vuur: wat er wel is, is een hoop satire en een beetje pastorale “mala leche”.
Zoals we hebben geleerd van een video van de Catalaanse taal influencer @el_catalanet, verwijst deze “fum” in werkelijkheid niet naar de verbranding van brandhout. Het is een werkwoordsvorm van ‘fúmer’, wat niets meer is dan een eufemisme voor het werkwoord ‘fotre’. Het zou hetzelfde zijn als “caramba!” of “caray!” zeggen om een meer beledigende uitdrukking in een religieuze omgeving te vermijden.
Het “lied van leugens”.
Maar hoe kwam een “taco” gecamoufleerd in een kerstliedje terecht? Om het te begrijpen, moet je 300 jaar terug in de tijd reizen. In die tijd was Kerstmis niet de plechtige, familie-georiënteerde feestdag die we nu kennen, maar leek het meer op carnaval. Het was een tijd van onzin, uitspattingen en liederen die weinig te maken hadden met kerkelijke dogma’s.
De gedocumenteerde oorsprong gaat terug naar Prats de Lluçanès. In 1904 werd deze traditie voor het eerst vastgelegd: herders kwamen op eerste kerstdag van de berg naar beneden en zongen in de kerk wat bekend stond als het “lied van de leugens”.
Tussen elke strofe maakten de herders van de gelegenheid gebruik om op satirische wijze de onzin, uitvindingen of streken van de dorpelingen te ventileren. Elke keer als ze een “pullita” of een overdrijving uitspraken (zoals dat couplet waarin gesproken wordt over het nemen van 10.000 passen in één sprong), eindigden ze met het refrein: “fot, fot, fot” (of de zachtere versie, “fum, fum, fum”), alsof ze wilden zeggen “¡vaya tela!” of “geen vastigheden!”.
Het was de muzikant Joaquim Pecanins die, toen hij het stuk documenteerde, besloot om de gezoete versie (fum) te behouden zodat het lied verder kon reizen dan de Lluçanès bergen. En dat pakte goed uit.
In 1922 werd het kerstlied al in het Engels uitgegeven door de belangrijkste internationale uitgevers. Vandaag de dag wordt dat liedje van hooligan herders die de draak steken met hun buren in tientallen talen gezongen, vertaald in het Engels en zelfs aangepast in het Chinees. Dus als je dit jaar het refrein zingt, denk er dan aan dat je niet tegen de schoorsteen zingt, maar de meest satirische en rebelse geest van onze populaire cultuur viert.