De Verzoeningskerk van de Sagrada Familia is zonder twijfel het grootste werk van Antoni Gaudí en het meest onmiskenbare symbool van Barcelona. Het is een doos vol geheimen, religieuze symboliek en architectonische wonderen, maar het lijkt ook een minder mystiek en veel alledaagser verhaal te verbergen: een grote misrekening, het soort dat pijn doet. Een fout in de lay-out die resulteerde in de asymmetrie van de klokkentorens van de Geboortegevel, en waar Gaudí zich simpelweg niets van aantrok.
Deze merkwaardige anekdote, die het beeld van de architect (en de kerk) als een onfeilbaar wezen onderuit haalt, is in een thread naar voren gebracht door de twitteraar Efemèrides d’Arquitectura (@efememarq), die uitlegt dat het bekend is dankzij de memoires van een van zijn naaste medewerkers en een van de grote figuren uit de recente culturele geschiedenis van Barcelona: de Catalaanse kunstenaar en schilder Ricard Opisso.
Het mysterie van verschillende afstanden
De Geboortegevel, de eerste die werd voltooid, wordt bekroond door vier klokkentorens. Als je goed kijkt, zie je dat de twee klokkentorens aan de linkerkant dichter bij elkaar staan dan de twee aan de rechterkant. Een subtiele maar onmiskenbare asymmetrie.
Lange tijd werd er gespeculeerd over de vraag of deze onregelmatigheid beantwoordde aan een theologische boodschap of aan een verborgen symboliek die inherent was aan de complexiteit van het werk. Opisso heeft deze twijfels echter weggenomen in zijn biografische aantekeningen. De oorzaak van het verschil in afstanden is niets meer dan een “mere cock-up”, een technische fout uit het boekje: een fout bij het uitzetten. Uitzetten is het proces waarbij wat op de plattegrond is getekend op ware schaal op de grond wordt gezet, en het was daar, op dat cruciale moment, dat de bouwmeester de fout maakte met de afstanden.
Het meest verrassende aspect van dit verhaal is niet de fout zelf, maar de reactie van Gaudí zelf toen hij die ontdekte. Volgens Opisso’s verslag toonde de Catalaanse architect een kapitale onverschilligheid, een gebrek aan interesse dat velen onbegrijpelijk zouden vinden. De tekenaar herinnerde zich Gaudí als een kwikzilveren man met een bijzonder karakter, met die “doordringende, angstaanjagende blik met blauwe ogen” die hem een portret deed tekenen dat hij zelf als het meest authentieke beschouwde.
De sleutel tot zijn onverschilligheid kan worden gevonden in een dialoog die Opisso meemaakte, waarin de architect Antoni Maria Gallissà Gaudí vroeg naar de reden voor de ongelijke afstand tussen de klokkentorens. Het antwoord van het genie was categorisch: “het was tenslotte van geen belang, gezien het feit dat deze onregelmatige afstanden ook in het Parthenon zelf worden waargenomen, waar de afstanden tussen kolom en kolom nooit hetzelfde zijn”.
Aangezien de Geboortegevel niet symmetrisch was,moest de later gebouwde Passiefaçade hetzelfde asymmetrische patroon volgen om de structurele logica en eenheid van het dwarsschip te behouden. De grote vraag is nu wat er gaat gebeuren met de Glorie Façade, de hoofdgevel, die volgens zijn structuur lijkt te wijzen op symmetrie.
Wie was Opisso, de assistent die de fout onthulde?
Opisso, geboren in 1880, kwam bij Gaudí toen hij amper 12 jaar oud was en was een bevoorrechte getuige van zijn leven en de evolutie van het werk tot 1904. Zijn getuigenissen zijn vandaag de dag een belangrijke bron om de persoonlijkheid en modus operandi van de meester te begrijpen.
Zijn leven was altijd verbonden met kunst en illustratie; hij was veel meer dan Gaudí’s assistent op de steigers. Als illustrator liet hij een enorme erfenis na in de pers van die tijd, door te werken in publicaties als L’Esquella de la Torratxa, La Campana de Gràcia en het legendarische Madrileense humorblad Blanco y Negro.
Zijn werk wordt gekenmerkt door costumbrismo, humor en een elegante penseelstreek, waardoor hij een visuele chroniqueur is van de bohemienachtige sfeer van Barcelona, vooral tijdens de periode van Els Quatre Gats. Zijn memoires, die ons dichter bij de meer menselijke en minder goddelijke Gaudí brengen, zijn een schat om een cruciaal fragment van de geschiedenis van de stad te begrijpen.